اعراب است مانند : « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَى الْمَرافِقِ وَ امْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَى الْكَعْبَيْنِ . . » ؛ اى مؤمنان ! آنگاه كه براى اقامهء نماز بپاخاستيد ، پس صورت و دست‌هاى خود را بشوييد و سرها و پاهايتان را تا بلندى روى پا مسح كنيد . « 1 » كلمهء « ارجل » را جمعى از قاريان به نصب و برخى به جرّ قرائت كرده‌اند ، بنا بر نصب از باب عطف « ارجلَ » به محل « برؤسكم » كه نتيجه‌اش آن است كه پاها همچون سر بايد مسح شود و نيز احتمال عطف « ارجلَ » به « وجوهكم » هست كه پاها مانند صورت لازم است ، شسته شود و اگر ارجل به جرّ خوانده شود به ظاهر عطف بر « برءوسِكم » هست كه باز پاها مانند سر محكوم به مسح كردن است ، و نيز احتمال عطف بر « وجوهكم » است كه پاها مانند سر شسته شود ، بر اساس اين چهار احتمال فقيهان هر كدام برداشتى خاص داشته و فتوايى داده‌اند . فقهاى اماميّه معتقد به مسح پاها ، فقهاى مذاهب اربعه معتقد به شستن پاها ، ظاهريّه معتقد به جمع بين هر دو ، و طبرى معتقد به تخيير بين آن دو شده است . « 2 » بنابر قرائت نصب « ارجلكم » فقهاى اهل سنّت اين چنين استدلال كرده‌اند كه : عطف « ارجُلَكم » به صورت نصب بر كلمه‌اى كه اعراب ظاهرىاش منصوب باشد مثل « وجوهَكم » بهتر است از عطف بر كلمه‌اى كه ظاهرش مجرور است و محلّش منصوب مثل « برؤسكم » زيرا عطف بر محلّ خلاف اصل است . و نتيجهء عطف « ارجلكم » به « وجوهكم » لزوم شستن پاهاست . « 3 » فقهاى اماميّه چنين استدلال كرده‌اند كه : گرچه عطف بر محلّ خلاف اصل است و نبايد بدون دليل آن احتمال را برگزيد ، اما امرى صحيح و رايج در ادبيات عرب است ، لكن عطف « ارجلكم » بر « وجوهكم » مستلزم فاصله افتادن توسّط يك جملهء كامل بين معطوف و معطوف عليه است كه تا ضرورتى نداشته باشد و قرينهء قطعيه بر آن نباشد ، اين گونه عطف خطاى ادبى محسوب مىشود . مخصوصاً در كلام فصيحى همچون قرآن مجيد ؛ مثل اينكه گوينده‌اى بگويد : « قبّلتُ وجهَ زيد و رأسَه و مسحتُ بكتفِهِ و يدَه ؛ من صورت و سر زيد را بوسيدم و بازوى او را مسح كردم و دست او را بوسيدم » در حالى كه كلمهء « يد » را در آخر جمله آورده و بر « وجه » عطف كرده است ، در اين گونه موارد عرف عرب و ذوق ادبى اين گونه ترتيب را صحيح نمىداند و بايد چنين مىگفت : « قبّلتُ وجهَ زيد و رأسَه و يدَه و مسحتُ بكتفِهِ » و انتقال كلمه « يَدَه » را به بعد از جملهء « و مسحت بكتفه » نادرست مىداند . « 4 » چگونه ممكن است نعوذ بالله در قرآن فصيح اين خطاى ادبى واقع شود ؟ لذا بهتر آن است كه كلمه « و ارجلكم » عطف بر « برؤسكم » باشد . گاهى اختلاف در قرائت به صورت اختلاف در

--> ( 1 ) . مائده ، آيهء 6 . ( 2 ) . أثر الاختلاف فى القواعد الاصولية فى اختلاف الفقهاء ، ص 38 . ( 3 ) . تفسير كبير فخر رازى ، ج 11 ، ص 149 . ( 4 ) . الميزان ، ج 6 ، ص 222 .